ხმების გავრცელების ფორმულა
ხმები მნიშვნელოვანია. ხმებს, რომლებიც ფართოდ ვრცელდება, შედეგების მთელი
კასკადის გამოწვევა შუძლია. მრავალრიცხოვანი კვლევებით არის დადასტურებული
როგორ ქმნიდა ხმები პანიკას, როგორ მოქმედებდა ეკონომიკურ აქტივობაზე, აღრმავებდა
ეთნიკურ დაძაბულობას; ხმები აქეზებდნენ დარბევებს და გავლენას ახდენდნენ
ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ ქცევაზე, იმის მიუხდავადაც კი, რომ მათდამი ნდობა
შეიძლება არც იყო მაღალი (N. DiFonzo; P. Bordia).
ხმების მართვაც მნიშვნელოვანია. ხმების გავრცელების თეორიები განიხილავს მართვის და
კონტროლის მინიმუმ 15 სტრატეგიას, ხმების თავიდან ასაცილებლად და ჩასახშობად.
ყველა ამ სტრატეგიას იყენებენ სხვადასხვა სფეროში, თუმცა კრიზისულ სიტუაციებში
ხმების მართვის ყველაზე პრაქტიკულ და ეფექტურ საშუალებად დღემდე რჩება ოლპორტ-
პოსტმანის "მათემატიკურ ფორმულა," რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს გამოიყვანეს
გორდონ ოლპორტმა და ლეო პოსტმანმა G. W. Allport and Postman Gordon Willard Allport, Leo
Joseph Postman (Psychology of Rumor.1947). ფორმულის მიხედვით ხმების გავრცელების
ინტენსივობა პირდაპირპროპორციულია საკითხის მნიშვნელოვნების და საკითხთან
დაკავშირებული ცნობების გაურკვევლობის ნამრავლის:
R ~ I x A

Rumor intensity ~ Importance * Ambiguity; სადაც R – არის ხმების ინტენსივობა, (მათი
გავრცელების სისწრაფე, მოცვა და ზემოქმედების სიძლიერე) , I – მნიშვნელოვნება; A –
გაურკვევლობა ან ბუნდოვანება.
ანუ ხმების გავრცელებაზე გავლენას ახდენს ორი ფაქტორი – მსმენელისთვის საკითხის
მნიშვნელოვნება და გაურკვევლობა საკითხის ირგვლივ. დიდი მნიშვნელობის მქონე
საკითხი დიდი გაურკვევლობის შემთხვევაში წარმოქმნის მასშტაბურ ხმებს:
R ~ 10 x 10
R~100.
რადგან ფორმულის მიხედვით ფაქტორებს შორის დამოკიდებულება არა ადიტური, არამედ
მულტიპლიკატურია, ერთი ფაქტორის შემცირება უკვე იწვევს ხმების მასშტაბის
მნიშვნელოვან კლებას. მაგალითად, თუ განახევრდება გაურკვევლობა, განახევრდება
ხმების გავრცელების მასშტაბიც:
R ~ 10 x 5
R ~ 50.
თუ განახევრდება ხმების მნიშვნელოვნების დონეც, ხმების მასშტაბი ისევ განახევრდება.
R ~ 5 x 5

R ~ 25;
მათემატიკური დამოკიდებულების საინტერესო ნაწილია ხმების განულება, როდესაც
მნიშვნელობის ან გაურკვევლობის ნულამდე დაყვანა ხმებს აქრობს.
ჰელიო ფრედ გარსია Helio Fred Garcia, რომელიც მენეჯმენტს და კომუნიკაციებს ასწავლის
ნიუ იორკის უნივესიტეტში, ამბობს, რომ R ~ I x A ფორმულა ეფექტურად არ იმუშავებს,
თუ არ გავითვალისწინებთ დროს, როგორც მესამე ფაქტორს. ბუნებრივია, ფორმულის
გამოყენება ყველაზე ეფექტურია დასწრებაზე, სანამ ხმები სოციალურ ქსელში გამოჩნდება.
შემდეგ მუშაობას იწყებს ე.წ. 45 წუთის წესი, იგულისხმება, რომ ხმების განულების
ალბათობა ყველაზე მაღალია სოციალურ ქსელში მათი გამოჩენიდან დაახლოებით 45 წუთის
განმავლობაში, სანამ ხმები დამოუკიდებელ ცხოვრებას დაიწყებს. შემდეგ ხმები
ვრცელდება ახალი ამბების გავრცელების ციკლის შესაბამისად. კლასიკურად ეს არის 6
საათი, 3 დღე და 2 კვირა. ხმები იტრიალებს ჯერ შემდეგი 6 საათის განმავლობაში, თუ ეს
დრო ვერ გამოვიყენეთ შემდეგი 3 დღის განმავლობაში და შემდეგ 2 კვირის განმავლობაში.
ამ მომენტებში ყველაზე უკეთ შეიძლება ნეგატიური და არაზუსტი ამბის განადგურება,
თუმცა მომენტებს შორის მანძილი თითქმის გეომეტრიული პროგრესიით იზრდება და რაც
უფრო გვიანდება რეაგირება, მით მეტად ასწრებს ხმები დამაზიანებელ მოქმედებას.

გამოყენებული წყარო

როგორ ყალიბდება ჩვენი შეხედულებები?

ჩვენს შეხედულებებს აყალიბებს ჩვენი შთაბეჭდილებები, გრძნობები, მიდრეკილებები
და წინათგრძნობები. ინფორმაციას ვიღებთ მუდმივად, ავტომატურად და წამიერად.
ნაკადს ვამუშავებთ შედარებით ნელა და ყურადღებით. შეხედულებად გადაიქცევა
ინფორმაცია, რომელსაც ჩვენი გონება მოიწონებს და დაადასტურებს. ეს პროცესი
განსაზღვრავს გადაწყვეტილებების მიღებას, ქცევას, მოქმედებას. დენიელ კანემანი Daniel
Kahneman, ნობელის პრემიის ლაურეატი ეკონომიკაში ფსიქოლოგიური მეთოდების
გამოყენებისთვის, მიიჩნევს, რომ შემოსული ინფორმაცია უმეტესად დასტურდება
სრულად, ან თითქმის უცვლელად. როგორც წესი ჩვენ გვჯერა ჩვენი შთაბეჭდილებების
და ვმოქმედებთ ჩვენი სურვილების შესაბამისად, რაც ჩვეულებრივ სრულიად მისაღებია.

დეზინფორმაციის მექანიზმს ამუშავებს სოციალური კონფორმიზმი.
საუბარია სოციალურ მოვლენაზე, რომელიც გამოიხატება ძალიან ადამიანურ
სურვილში ჰარმონიაში იყოს იმ ჯგუფის აზრთან და ქცევასთან, რომელთანაც
თავს აიგივებს – მოსწონს და მისი წევრობისკენ ისწრაფვის. ჯგუფს რომ
მიეკუთვნოს, ადამიანი ნებაყოფლობით იცვლის შეხედულებებს და ირჩევს
ქცევას. ამისთვის აუცილებელი არ არის ჯგუფმაც იცოდეს რამე ამ
კონკრეტული ადამიანის არსებობის შესახებ.
უკუკავშირის შესაძლებლობა, რომელიც თანამედროვე
საინფორმაციო ველში ლაიქების და გაზიარების სახით არსებობს, ამძაფრებს
ჯგუფებში გაერთიანების მოთხოვნილებას. ჯგუფთან ერთად ადამიანი თავს
უსაფრთხოდ გრძნობს. ნებისმიერი სოციალური დესტაბილიზაციის დროს
ჩვენ გვჭირდება ინფორმაცია, რომელიც დაგვარწმუნებს – ჩვენი ჯგუფი სწორ
მხარეს დგას და წინააღმდეგობას უწევს "არასწორების" ჯგუფს. ასეთ დროს
აღარ გვაინტერესებს ინფორმაცია შეესაბამება თუ არა ფაქტებს. ჩვენ ვეძებთ
ინფორმაციას, რომელიც თვითგაძლიერებაში დაგვეხმარება. ჩვენ
გვამოძრავებს ჯგუფური იდენტობის, ან საერთო შეხედულებების
მხარდაჭერის და დაცვის მოტივაცია. თუ დეზინფორმაცია, რომელიც
ინდუსტრიული წესით იწარმოება და ვრცელდება, ეხმიანება ჩვენს
სურვილებს, ჩვენ ვიჯერებთ და ვავრცელებთ მას.
სოციოლოგი და მწერალი, ხელოვნური ინტელექტის მკვლევარი
ზეინეპ ტუფეკჩი (Zeynep Tufekci) ამბობს, რომ „სოციალური ქსელების
ეპოქაში და კონტექსტში საწინააღმდეგო შეხედულებებთან შეჯახება იგივე
არ არის, რაც გაზეთში მათი წაკითხვა მარტო ყოფნისას. ეს იგივეა, შენი
საფეხბურთო გუნდის გულშემატკივრებთან ერთად იჯდე ტრიბუნაზე და
მოწინააღმდეგის შეძახილებს უსმენდე. ონლაინში ყოფნისას კავშირში ვართ
ჩვენს თემთან და თანამოაზრეებისგან მოწონებებს ველოდებით. ჩვენს
გუნდთან გაერთიანებულები სხვის გულშემატკივარებს ვუყვირით.
სოციოლოგიური ტერმინებით რომ ვთქვათ, ჩვენ ვაძლიერებთ მიკუთვნებას
შიდაჯგუფთან და დაძაბულობას და დისტანცირებას გარეჯგუფთან – ჩვენ
ვერსუს ისინი… ამიტომ არის რომ ასეთი მნიშვნელოვანი პროექტები
როგორც ფაქტ-ჩეკინგია ვერ არწმუნებს ადამიანებს. მიკუთვნება უფრო
ძლიერია ვიდრე ფაქტები.”

რა აუმჯობესებს უსიამოვნო სიმართლის აღქმას ან რაში გვჭირდება ეს უნარი?
კვლევებით დასტურდება რომ ადამიანები დაპროგრამებული ვართ თავის მოტყუებაზე.
ჩვენ ვეძებთ ხოლმე ლოგიკურ საფუძვლებს ჩვენი შეცდომების გასამართლებლად.
სასურველს ვასაღებთ რეალობად. ვირჩევთ ფაქტებს რომლებიც გვიდასტურებს წინასწარ
ჩამოყალიბებულ რწმენებს ან სასარგებლოა ჩვენი პოლიტიკური შეხედულებებისთვის.
მიზეზი არის ჩვენი აზროვნების თავისებურებაში: კოგნიტურ დამახინჯებებში და ლოგიკურ
შეცდომებში. ეს გვიშლის ხელს ლოგიკურად ავხსნათ ფაქტები და მოვლენებს სწორი
შეფასება მივცეთ. ვისაც უნდა უფრო კარგად იფიქროს, მხოლოდ აზროვნების შეცდომების
ცოდნა არ ეყოფა. როგორც ცოდნა ფიზიკური აქტივობის მნიშვნელობაზე არ აუმჯობესებს
ჯანმრთელობას. საღი აზრი მოდის როცა საკუთარ მსჯელობაში დავიწყებთ დამახინჯებების
და შეცდომების პოვნას.
ჯულია გალეფი Julia Galef, რაციონალური გადაწყვეტილების მიღების აღიარებულ
სპეციალისტი, წლების განმავლობაში ატარებდა სემინარებს მათთვის, ვისაც სააზროვნო
უნარების გაუმჯობესების სურვილი ჰქონდა. ის ამტკიცებს, რომ აზროვნების სიცხადე
მატულობს ცნობისმოყვარეობის და ფაქტების მიმართ მიმღებლობის გაზრდით და შემოაქვს
ახალი ტერმინი "მზვერავის და ჯარისკაცის აზროვნება".
ჯარისკაცის აზროვნება soldier mindset არის საკუთარი შეხედულებების დაცვის მოტივაცია.
ჯარისკაცი იგერიებს ყველა მტკიცებულებას და არგუმენტს რომელიც მათ ემუქრება. იცავს
იდეებს-თავისიანებს და უტევს იდეებს-მტრებს. მზვერავის აზროვნება scout mindset
ნიშნავს რეალობისთვის თვალის გასწორების მოტივაციას. მზვერავი ცდილობს თავი არ
მოიტყუოს. არც ერთ მოსაზრებას არ აყენებს სხვებზე მაღლა და ყველას ამოწმებს. მზვერავს
აინტერესებს სიმართლე, რომელიც ეხმარება გადაწყვიტოს: ვის ენდოს? სად გარისკოს? რა
გზას დაადგეს მიზნის მისაღწევად?
სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა კონტექსტში ჩვენ ხან ერთ ხედვას ვიყენებთ, ხან მეორეს.
თუმცა უმეტეს დროს ჯარისკაცის აზროვნებით ვატარებთ, მოტივირებული მსჯელობით და
იმის დანახვით, რაც გვინდა რომ დავინახოთ.
მაგალითად გამოვიყენოთ მაგდა პაპიძის საქმე. 2015 წლის 20 დეკემბრის ღამეს
ახალგაზრდა ქალმა ეზოში თავისი ქმრის და 5 წლის შვილის ცხედრები იპოვა. ადგილზე
შეკრებილი ადამიანები შეძრწუნდნენ. ემოციების შეკავება კრიმინალისტებსაც უჭირდათ.
მოგვიანებით ერთ-ერთმა მათგანმა აღნიშნა, რომ თავდაპირველად ყველა ვერსიაზე
მუშაობდნენ იმ ერთი ვერსიის გარდა, რომ დედა მოკლავდა შვილს და მოკლავდა ქმარს.
საეჭვო მომენტები თანდათან გამოიკვეთა. მაგდა პაპიძე დააკავეს. საზოგადოებრივი აზრი
ორად გაიყო. ნაწილი დიდხანს ამტკიცებდა, რომ არავითარ შემთხვევაში არ არის დამნაშავე
მომხიბლავი ახალგაზრდა ქალი, რომელიც: ვერ ჩაიდენდა ასეთ სისასტიკეს; არ გავს
მკვლელს; როგორ დავიჯეროთ, რომ დედამ მოკლა შვილი. ყველაზე გაუტეხლებმა
ბოლომდე დაიცვეს საკუთარი შეხედულებები და მხოლოდ სასამართლოს შემდეგ
დანებდნენ, როცა ფაქტების ძალით განიარაღდნენ.

მცდარი შეხედულებების გავლენა ჩვენს ცხოვრებაზე ზოგჯერ უმნიშვნელოა, ზოგჯერ
საბედისწერო. ეს იმის გამოა, რომ შეხედულებების მიხედვით გადაწყვეტილებებს ვიღებთ.
რწმენა, რომ "პოპულარული სერიალის მსახიობი ცხოვრებაშიც არაჩვეულებრივი ადამიანია"
– დიდი ალბათობით იმედგაცრუების გარდა ცუდს არაფერს მოგვიტანს. მაგრამ რწმენა
"გიტარიანი ბიჭები მოდაში აღარ არიან", უმსხვილეს ხმისჩამწერ კომპანიას კონტრაქტის
ფასად დაუჯდა ჯგუფთან "The Beatles".
ენი დიუკი Annie Duke პოკერის პროფესიონალი მოთამაშე და გაურკვევლობის პირობებში
გადაწყვეტილების მიღების სპეციალისტი ამბობს, რომ პოკერში მცდარი შეხედულებები
ფულად დანაკარგებში გამოიხატება. კონკრეტულ შედეგს პოკერში ყველა ხელის შემდეგ
ვხედავთ, ფულს ვიგებთ ან ვაგებთ. ვისაც ფულის დაკარგვა არ უნდა, სწავლობს და
აცნობიერებს, რომ ფსონები იგივე გადაწყვეტილებებია. პოკერის მაგიდასთან ჩვენი
შეხედულებების საფუძველზე ვიღებთ გადაწყვეტილებებს და ვდებთ გაურკვეველ
მომავალზე. ფსონის ეფექტურობა დამოკიდებულია იღბალზე და ჩვენზე. რაც მეტად
შევინარჩუნებთ ობიექტურობას, სიზუსტეს და მიუკერძოებლობას, იმდენად უკეთესი
იქნება ჩვენი გადაწყვეტილება. ასეთია ფსონების პრინციპი. პოკერი გვაიძულებს მზად
ვიყოთ ახალი ინფორმაციის მისაღებად და სწრაფად გავასწოროთ "მოძველებული"
შეხედულებები. სათამაშო მაგიდასთან ცხოვრებაზე ჩვენი წარმოდგენა უახლოვდება
ადეკვატურს.
ფსონების პრინციპი "არასათამაშო" ცხოვრებაშიც მუშაობს. რა თქმა უნდა აქ სასწორზე მეტი
დევს (ბედნიერება, ყურადღება, ჯანმრთელობა, ფული, დრო ან სხვა შეზღუდული
რესურსები), მაგრამ გადაწყვეტილების მიღების პროცესის ნებისმიერი გაუმჯობესება აქაც
ქმნის ჩვენთვის უკეთესი მომავლის ვერსიას.

ვინ ვისთან ჭორაობს, როგორ და რა თემაზე?
ჭორაობა სოციალური უნარია. კონკრეტულ ადამიანებზე ინფორმაციის დამახსოვრება,
მათზე დაკვირვება და მათი ცხოვრებისეული სტრატეგიების შემჩნევა გვეხმარება
სოციალიზაციაში. ევოლუციურმა ფსიქოლოგებმა დაამტკიცეს, რომ ჭორაობა ერთმანეთთან
აკავშირებს სოციალური ჯგუფის წევრებს და სხვადასხვა სოციალურ ჯგუფებს. ასევე ერთ-
ერთი საუკეთესო მექანიზმია სოციალური შედარების. ყოველთვის, როცა გვხვდება
ინფორმაცია სხვებზე: რას წარმოადგენენ ისინი, რას მიაღწიეს, რა შეძლეს და რა არ
გამოუვიდათ – ჩვენ ვიწყებთ მათთან საკუთარი მახასიათებლების შედარებას. ამ მიზეზით
გვაინტერესებს ინფორმაცია ჩვენი სქესის და ასაკის ადამიანებზე. მამაკაცებს აინტერესებთ
ჭორები სხვა მამაკაცებზე, ქალებს – ქალებზე. მამაკაცები ყველაზე მეტს ჭორაობენ
რომანტიკულ პარტნიორებთან. ქალები მეგობარ ქალებთან და რომანტიკულ
პარტნიორებთან.
პირველი კვლევა, იმის გასაგებად ვინ, როგორ და რა თემაზე ჭორაობს, რამდენიმე წლის წინ
კალიფორნიის უნივერსიტეტში ჩაატარეს მეგან რობინსმა Megan Robbins და ალექსანდრ
კარანმა Alexander Karan. ექსპერიმენტში, რომელიც რამდენიმე დღე გაგრძელდა,
მონაწილეობდა 18-58 წლამდე 467 ადამიანი (ქალი – 269; მამაკაცი -198). ყველა მათგანს
დამაგრებული ჰქონდა მინიატურული მოწყობილობა. ხმისჩამწერი დრო და დრო
აქტიურდებოდა და მათი დღიური საუბრების დაახლოებით 10%-ს იწერდა (სიფხიზლის 16
საათი). მონაცემების დამუშავების შემდეგ გამოიყო ჭორაობის 4003 ეპიზოდი ანუ ამდენჯერ
გადაიცა ინფორმაცია მესამე პირის შესახებ, რომელიც თავად არ ესწრებოდა საუბარს.
აღმოჩნდა, რომ ყველა ვჭორაობთ, დღის განმავლობაში საშუალოდ 52 წუთი. ამასთან:
^ თანაბრად ჭორაობს ყველა სოციალური ფენა;
^ ჭორების უმეტესობა არის ნეიტრალური ( 75%);
^ ნეგატიური ჭორების სიხშირე (604) თითქმის 2-ჯერ აღემატება პოზიტიურს (376);
^ ახალგაზრდები ჭორაობენ მეტს, ვიდრე ხანდაზმულები;
^ ახალგაზრდების ჭორების შინაარსი უმეტესად ნეგატიურია;
^ ქალები და მამაკაცები დაახლოებით თანაბრად ჭორაობენ;
^ ქალების ჭორები უმეტესად არის ნეიტრალური, სოციალურ თემებზე;
^ მამაკაცების ჭორების უმეტესობა ნეგატიურია;
^ ნაკლებად ვჭორაობთ ცნობილ ადამიანებზე (400 ჭორი), ვიდრე ჩვენს ნაცნობ-მეგობრებზე
(3500).

როგორი ჭორები გვაინტერესებს და რომელ ინფორმაციას
გავავრცელებთ?
ანთროპოლოგების აზრით ჩვენ ვეძებთ და ვავრცელებთ ინფორმაციას, რომელიც შეიძლება
ჩვენს სოციალურ მდგომარეობაზე აისახოს. ეს იწვევს ნეგატიური სიახლეების დიდი
ინტერესს – ჩვენზე მაღალი სტატუსის პირებზე და პოტენციურ მეტოქეებზე. ნეგატიური
ინფორმაცია ჩვენზე დაბალი სტატუსის ადამიანებზე ნაკლებად გვაინტერესებს. ფრენსის
მაკენდრიუ Francs T. McAndrew სოციალური ფსიქოლოგი, რომელიც ევოლუციურ მიდგომას
ეყრდნობა, კოლეგებთან ერთად ჩატარებული კვლევებით ადასტურებს, რომ ადამიანებს
მოსწონთ ცოდნა მათი კონკურენტების და ზემდგომი პირების სკანდალების და
უბედურების. ეს დამატებით იარაღს გვაძლევს სოციალურ კონკურენციაში. პოზიტიურ
ინფორმაციას ნაკლებად ვაქცევთ ყურადღებას – ერთი მხრივ სტრესის და განცდების
ასარიდებლად, მეორე მხრივ ცოდნა, რომ ვიღაცას, ვისაც უკვე აქვს ჩვენზე მაღალი
სოციალური სტატუსი, შეემატა რაღაც, რაც მას კიდევ უფრო წინ აყენებს, არაფრით
გვეხმარება მისი პოზიციის დაკავებაში.
ჩვენ დაინტერესებული არ ვართ გავავრცელოთ ნეგატიური ინფორმაცია ჩვენს
მოკავშირეებზე, ნათესავებზე და მეგობრებზე. ასეთი ინფორმაცია "გვასუსტებს", მაგრამ
ძალიან გვაინტერესებს ჩვენიანების კარგი ამბები, წინსვლა და სტატუსის მოულოდნელი
ამაღლება. ამგვარი პოზიტიური ინფორმაცია შეგვიძლია საჭირო დროს გამოვიყენოთ და
დიდი ალბათობით ფართოდ გავავრცელებთ.

როგორ მოძრაობს ხმები?
ხმები მოძრაობს არაფორმალური სოციალური ქსელებით, სადაც სოციალური
ჯგუფები და მათი კავშირები რთულ წნულებს ქმნიან. ხმების მოტანილი
ინფორმაციის გაზიარებით ჯგუფის წევრები ირჩევენ შეხედულებებს და
პოზიციას რომელსაც დაიცავენ. დასაბუთება აუცილებელი არ არის.
კომუნიკაციის არაფორმალური ქსელები, სადაც ხმები მოძრაობს, იქმნება პირადი
ურთიერთობებით, აქ ადამიანებს გარკვეული ნდობა აქვთ წყაროს
კეთილსინდისიერების და უტყუარობის.
სოციალური ქსელი, როგორც ტერმინი პირველად 1954 წელს გამოიყენა ჯონ
ბარნსმა John Arundel Barnes სოციალურმა ანთროპოლოგმა, რომელმაც
სოციალური ქსელი საინტერესოდ განმარტა: "ყველა ადამიანს ჰყავს მეგობრების
გარკვეული წრე, თავის მხრივ ამ მეგობრებსაც ჰყავთ საკუთარი მეგობრები. ამ
მეგობრებიდან ზოგიერთი იცნობს ერთმანეთს, დანარჩენები არა. მსგავს
სოციალურ ველებზე საუბარი მოსახერხებელია როგორც ქსელებზე, წერტილების
სისტემაზე, სადაც ზოგიერთი მათგანი ერთმანეთთან შეერთებულია. ამ სისტემის
წერტილებს წარმოადგენენ ადამიანები, და ამ წერტილების შემაერთებელი
ხაზები მიუთითებს ვინ და როგორ ურთიერთქმედებს ერთმანეთთან."

ნებისმიერი კამათის, მსჯელობის, დაპირისპირების, დავისა თუ პოზიციის დასაბუთების მთავარი გასაღები არის − ფაქტი. გარემოებებზე დაყრდნობით საუბარი, ერთი მხრივ, აკონკრეტებს შინაარსს, ხოლო, მეორე მხრივ, წარმოაჩენს მოსაუბრის ლოგიკას, რაც მის პოზიციას უფრო დამაჯერებელს ხდის. სწორედ ამიტომ, ავტორიტარული თუ ტოტალიტალური სახელმწიფოები ხშირად ებრძოდნენ მათთვის არასასურველ ფაქტებს და ხშირად მის ანულირებასაც კი ცდილობდნენ. ამ მოცემულობის საუკეთესო საილუსტრაციო მაგალითია, ჯორჯ ორუელის ნაწარმოები: „1984“ − მასობრივად ფაქტების შეცვლა და საზოგადოებისთვის წარსულის მხოლოდ იმგვარად წარმოჩენა, რაც „დიდი ძმის“ ინტერესსში შედის, სწორედ ფაქტთან უშეღავათო ბრძოლის გამოვლინებას წარმოადგენს.

რეალური ფაქტის გააზრებით, შესაძლებელია გაკეთდეს ლოგიკური, მართებული ანალიზი. ეს ეხება როგორც ისტორიული კონტექსტის გააზრებას, ისე, სამომავლო ხედვებისა თუ გეგმების განსაზღვრას. თავის მხრივ, აღნიშნული მიდგომა არ ეხება მხოლოდ პოლიტიკურ თუ სოციალურ საკითხებს, არამედ, მას დიდი დატვირთვა აქვს კომერციულ სფეროშიც. მაგალითად, ფაქტების შეჯერებით იმ წრის განსაზღვრა, რომელიც ყველაზე აქტიური მომხმარებელი იქნება პროდუქტის შეძენის კუთხით ან განისაზღვრება პროდუქტი, რომელიც ყველაზე მოთხოვნადია და სხვ.

ფაქტის განმარტებისთვის შეიძლება შემდეგი ფორმულის გამოყენება: ამბავი, რომელიც ნამდვილად მოხდა და რომლის გადამოწმებაც შესაძლებელია. გავშალოთ თითოეული მათგანი: ა) „ამბავი“ − მასში იგულისხმება შემთხვევა, მოვლენა, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს ადგილი; ბ) „ნამდვილად მოხდა“ − აღნიშნულ ტერმინში მოაზრებულია გარემოებები, რომელიც ეფუძნება ობიექტურ კრიტერიუმს. კერძოდ, სუბიექტური შეხედულებით სინამდვილის განსაზღვრა  შეუძლებელია. ადამიანს შეიძლება მიაჩნდეს, რომ ცალკეული მოვლენა იყო არამართებული, ან მორალურად გაუმართლებელი, მაგრამ მხოლოდ ინდივიდუალური წარმოდგენა საბოლოო სურათს არ ცვლიდეს, რადგან ობიექტური თვალსაზრისით, ის შეიძლება განსხვავებულად განიმარტოს; გ) „გადამოწმება შესაძლებელია“ − მაშასადამე, პირთა განსაზღვრულ ან განუსაზღვრელ წრეს უნდა ჰქონდეს საშუალება, რომ გადაამოწმოს, რამდენად რეალურ საფუძვლებს ეყრდნობა ეს მოცემულობა. მაგალითად, თუ გავრცელებულია განცხადება, რომ პირმა უშუალოდ შეიძინა უძრავი ქონება, მარტივადაა მოსაძიებელი ინფორმაცია, რამდენად რეგისტრირდება პირის სახელზე ამგვარი აქტივი.

დამახინჯებული ფაქტების გავრცელება დეზინფორმაციის საწინდარია. ასეთ დროს, საზოგადოება არ ცხოვრობს სიმართლეში და მოქმედებს მხოლოდ იმ რეალობაში, რაც მას „შეუქმნა“დეზინფორმაციის გამავრცელებელმა. ხაზი უნდა გაესვას, რომ ეს მსჯელობა არ ეხება აზრის დაფიქსირებას ან შეხედულების გავრცელებას, არამედ ფაქტების არასათანადოდ წარმოჩენას. 

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ფაქტის განმარტებისას, პირველ რიგში ყურადღება უნდა გამახვილდეს მისი ნამდვილობისა და ობიექტურობის კრიტერიუმზე. დემოკრატიულ საზოგადოებაში ინფორმაციის ადრესატებს უნდა შეეძლოთ (საზოგადოებას) კონკრეტულ ფაქტზე რამდენიმე მიმართულებით მოისმინონ პოზიცია, თუ გავრცელებული ინფორმაცია. აღნიშნული საზოგადოებას შესაძლებლობას მისცემს, განსაჯოს რეალური მოვლენა და ამგვარად მივიდეს სათანადო დასკვნამდე.

ალეგორიულად თუ შევხედავთ საკითხს: სასამართლოში მოსამართლემ თუ არ მოუსმინა ორივე მხარეს, მაშინ, სამართლიან გადაწყვეტილებას ვერ მიიღებს, რადგან მხოლოდ ერთი მხარის პოზიციას გაიზიარებს, რაც ობიექტურობას იქნება მოკლებული. მეტიც, თუნდაც ერთ-ერთი მხარე ფაქტებს ამახინჯებდეს ან/და არასათანადოდ წარმოაჩენდეს მას, ორივე პოზიციის მოსმენის შემთხვევაში, ობიექტურობის კრიტერიუმი არ დაიკარგება და შესაძლებელი იქნება, სამართლიანი გადაწყვეტილების გამოტანა.

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ფაქტის განმარტებისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული მისი ობიექტურობის კრიტერიუმი. ამასთან, ის, თუ რა შეფასება მიეცემა გარემოებას/მოვლენას, რომელიც ნამდვილად მოხდა, ცალკე განხილვის საკითხია და ფაქტის დეფინიციას ცდება.

ფაქტის მნიშვნელობა სამართალში უდიდეს გავლენას პოვებს. ეს ეხება სამართლის ნებისმიერ მიმართულებას. მაგალითად, თუ პირს ბრალს დებენ დანაშაულის ჩადენაში, მხოლოდ იმ შემთხვევაშია შესაძლებელი, რომ მას სასჯელი შეეფარდოს, თუ მტკიცებულებებით დადასტურდება ამგვარი დანაშაულის ჩადენა. შესაბამისად, ბრალდების მხარის მიერ სათანადო მტკიცებულებების წარუდგენლობა ავტომატურად ნიშნავს პირის გამართლებას.

ანალოგიურ შემთხვევას ვაწყდებით კერძო სამართალშიც: მაგალითად, თუ მხარეები დავობენ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე არსებულ დარღვევაზე, აუცილებელია, რომ მათ პირველ რიგში წარადგინონ მტკიცებულება, რომელიც დაასაბუთებს, რომ ა) არსებობდა ხელშეკრულება (ფაქტი №1), ბ) დაირღვა ხელშეკრულება (ფაქტი №2), გ) შედეგი, რაც ამ დარღვევით დადგა (ფაქტი №3) და ა.შ. თითოეულ შემთხვევაში, სათანადო მტკიცებულება ადასტურებს ფაქტს, რაც საშუალებას მისცემს სასამართლოს, მიიღოს სამართლიანი გადაწყვეტილება.

ფაქტი კიდევ უფრო დიდი როლის მატარებელია მაშინ, როდესაც საქმე ეხება გამოხატვის თავისუფლებას. საჯაროდ ფაქტის გარეშე პირისთვის გარკვეული გარემოების „დაბრალება“ სამართლებრივად არ არის დაცული და უფლების დარღვევას წარმოადგენს. მაგალითად, თუ მაუწყებელზე მიწვეული სტუმარი სხვა პიროვნებაზე ისაუბრებს, რომ იგი არის ქურდი, ან თაღლითი და აღნიშნულზე გარკვეული გარემოებების გათვალისწინებით განაცხადებს (კანონმდებლობით გვხვდება გამონაკლისები, რომელსაც ამ სტატიაში არ შევეხებით. კერძოდ, ზოგიერთ შემთხვევაში, შეიძლება, რომ ასეთი ფრაზეოლოგიის მიუხედავად, არ დადგეს პირის პასუხისმგებლობის საკითხი) და თუ რეალური ფაქტი არ იარსებებს და განმცხადებელი თავის განცხადებას არ დააფუძნებს რეალურ გარემოებას, მაშინ, ადრესატს უფლება ექნება, რომ მიმართოს სასამართლოს.

თავის მხრივ, ფაქტი შეიძლება ინტერპრეტირებულ იქნეს ინდივიდუალური ხედვის გათვალისწინებით, რაც ყოველთვის უფლების დარღვევის შემცველი არ არის. მაგალითად, პოლიტიკოსი ტოვებს პოლიტიკურ პარტიას და ამას საჯაროდ აფიქსირებს. კერძოდ, მისი განმარტებით, ის ვეღარ გააგრძელებს მუშაობას პარტიაში, რადგან მისი შეხედულებების საწინააღმდეგო რეალობას აწყდება ყოველთვის. ასეთ დროს, შესაძლებელია განმარტებები გაკეთდეს იმ დეტალებზეც, რაც საერთოდ არ უთქვამს პოლიტიკოსს, თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ გონივრულ ფარგლებში ექცეოდეს იგი. მაგალითი №1: პოლიტიკოსმა დატოვა პოლიტიკური პარტია, რაც შეიძლება ნიშნავდეს, რომ იგი შეუერთდება სხვა პოლიტიკურ გუნდს − ამ მაგალითში ფაქტის დამახინჯებას არ ვხვდებით. მაგალითი №2: პოლიტიკოსმა დატოვა პოლიტიკური პარტია, ალბათ იგი დაიღალა პოლიტიკური საქმიანობით − ასევე არ ვხვდებით ფაქტის დამახინჯებას და სამართლებრივად დარღვევას. მაგალითი №3: პოლიტიკოსმა დატოვა პოლიტიკური პარტია, ეს ლოგიკურიცაა, რადგან მას იმდენი დანაშაული აქვს ჩადენილი ამ პარტიაში საქმიანობისას, იქნება ეს ფულის გათეთრება, თაღლითობა თუ ყაჩაღობა, არც დაედგომებოდა − ამ შემთხვევაში ცალსახად იკვეთება ფაქტი, რომელიც დამახინჯებითაა წარმოჩენილი. კერძოდ, ხაზია გასმული არა შესაძლო სამომავლო გეგმებზე, არამედ უკვე მომხდარ ფაქტზე, რომელიც არ შეესაბამება სინამდვილეს. შესაბამისად, თუ დასაბუთდება, რომ პოლიტიკოსს არ ჩაუდენია დანაშაული, მაშინ მას უფლება აქვს, რომ დაიცვას თავისი უფლებები სასამართლოში.

ამდენად, ფაქტი უნდა აკმაყოფილებდეს ობიექტურ კრიტერიუმს (ფაქტის განმარტება), რაც ნიშნავს, მის დასაბუთებადობას, დამტკიცების შესაძლებლობას. თუ პირი ვერ დაადასტურებს იმ გარემოებას, რაზეც აფუძნებს თავის პრეტენზიას (რაზეც იწყებს დავას სასამართლოში), მისი მოთხოვნა წარუმატებელი იქნება.

ერთი მხრივ, სუბიექტური შეხედულება, ხოლო, მეორე მხრივ, ობიექტური მოცემულობა − ფაქტსა და აზრს შორის არსებული სხვაობა მოკლედ სწორედ ამ ფორმულით შეიძლება დახასიათდეს. სუბიექტური შეხედულება გულისხმობს ინდივიდის პოზიციას, რომელსაც უფლება აქვს, მოწონდეს ან არ მოწონდეს გარკვეული ობიექტი. მაგალითად, თუ ადამიანი მიიჩნევს, რომ კონკრეტული პოლიტიკოსის ქმედება არის დამაზიანებელი გარკვეული სფეროსთვის, მას ამ მოსაზრების გამო ვერავინ დააკისრებს პასუხისმგებლობას.

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, დაუშვებელია, რომ ადამიანს პასუხი მოსთხოვონ თავისი შეხედულების/აზრის გამო. ყოველდღიურობაში დამკვიდრებული გამოთქმა „გემოვნებაზე არ დავობენ“ სწორედ აზრის მნიშვნელობაზე უსვავს ხაზს. გამოხატვის თავისუფლების იდეაც სწორედ ამ პრინციპს ეფუძნება: განურჩევლად იმისა, თუ რამდენად ეთანხმება სხვა პირი სუბიექტის აზრს, იგი ვალდებულებია, რომ პატივი სცეს მას და ეს იქამდე გააკეთოს, სანამ არ დაირღვევა მისი უფლებები.

შეგნებულადაა ნახსენები სიტყვები: „დაირღვევა მისი უფლებები“ − აღნიშნულში მოიაზრება უკვე არა აზრის წარმოჩენა, არამედ მიზანმიმართული ქმედება (რომელიც შეიძლება პროპაგანდის ან დეზინფორმაციის ნაწილიც კი იყოს), რომელიც ცდება სუბიექტურ ბუნებას და სხვა ადამიანის უფლებას ლახავს. უფრო ზუსტად რომ ითქვას: აზრი, რომელიც არღვევს სხვა პირის უფლებებს, აზრად არ კვალიფიცირდება და იგი სხვა კატეგორიაში ექცევა. მაგალითად, ადამიანის აზრით, სხვა ადამიანმა ჩაიდინა დანაშაული, რადგან მან დაინახა, თუ როგორც მოიპარა მაღაზიიდან პროდუქტები, წარმოადგენს არა აზრს, არამედ ფაქტის გაჟღერებას. ასეთ დროს, აზრის ფარქვეშ მოქმედება ვერ იქნება სამართლებრივად ძლიერი არგუმენტის მატარებელი და პირის პასუხისმგებლობა დადგება. მეტიც, თუნდაც ამ უკანასკნელმა განცხადებას წინ დაურთოს სიტყვები: „ჩემი აზრით“, მაინც ვერ გახდება მისი პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების საფუძველი, რადგან სამართლებრივად მნიშვნელობა ენიჭება არა ფორმალურ, არამედ, შინაარსობრივ ასპექტს.

ამდენად, აზრი შეიძლება იყოს როგორც პოპულარული, ისე არაპოპულარული; როგორც სასიამონო, ისე უსიამონო მოსასმენი; როგორც სასარგებლო, ისე უსარგებლო; როგორც გამაღიზიანებელი, ისე დამამშვიდებელი; როგორც ლოგიკური, ისე არალოგიკური; როგორც მისაღები, ისე მიუღებელი და სხვ. თუმცა, თითოეულ შემთხვევაში, აზრი არ უნდა წარმოაჩენდეს ფაქტს მცდარად და ამით არ უნდა არღვევდეს პირის უფლებებს.

სწორედ ეს მოცემულობა განასხვავებს ფაქტს აზრისგან: თუ აზრი ინდივიდის სუბიექტურ შეხედულებაში ექცევა, ფაქტი აუცილებლად ობიექტურ მოცემულობას უნდა შეესაბამებოდეს. მაგალითად, ფაქტს წარმოადგენს ის მოცემულობა, რომ საქართველოს საფეხბურთო ნაკრები ევროპის ჩემპიონატზე გავიდა; აზრად დაკვალიფიცირდება შეხედულება: საქართველოს ნაკრები ევროპის ჩემპიონატზე გასვლას იმსახურებდა. როგორც ჩანს, განსხვავებით ფაქტისგან, სადაც მკაცრ მოცემულობას ვხვდებით − რეალობას, რაც ნამდვილად მოხდა, აზრის შემთხვევაში იკვეთება დამატებითი კრიტერიუმი − ინდივიდუალური შეფასება, რომლითაც პირს მიაჩნია, რომ ჩვენი ეროვნული გუნდი იმსახურება ამ წარმატებას. ამ მხრივ, შესაძლებელია, რომ არსებობდნენ ადამიანები, რომლებიც მიიჩნევენ საპირისპიროს. მაგალითად, საბერძნეთის ნაკრების გულშემატკივრები, ან სულაც ბერძნები, რომლებიც გაწბილებულნი არიან მარცხით. მათი პოზიცია, თუნდაც მიიჩნიონ, რომ საქართველო არ იმსახურებდა გამარჯვებას, იგივენაირადაა დაცული კანონით, როგორც მოსაზრება, რომ ჩვენი ეროვნული გუნდი დამსახურებულად მოხვდა კონტინენტის უმთავრეს საფეხბურთო ტურნირზე.

ფაქტი და აზრი ერთმანეთთან კავშირშია თავისი შემდგომი განვრცობადობის თვალსაზრისითად. მაგალითად, ფაქტი შეიძლება, რომ აზრის საფუძველი გახდეს, თუმცა, აზრი ფაქტის საფუძველი ვერ იქნება. კერძოდ, ამ შემთხვევაში საუბარია არა სამომავლო, არამედ, უკვე დასრულებულ ქმედებაზე, რომელიც გამოხატვის თავისუფლების ჭრილშია წარმოჩენილი. მაგალითად, დაფიქსირდა ფაქტი, რომ საქართველოს ეკონომიკა გაუმჯობესებულ მდგომარეობაშია. ეს შეიძლება სამომავლოდ მოსაზრების საფუძველიც გახდეს და სხვადასხვა პირმა დააფიქსიროს თავისი პოზიცია მოვლენასთან მიმართებით. რაც შეეხება აზრს, როგორც აღინიშნა, აზრიდან გამომდინარე ფაქტის დაფიქსირება, სამართლებრივად შეუძლებელია. კიდევ ერთხელ უნდა აღინიშნოს, რომ ამ კუთხით ყურადღება არ მახვილდება პირის ქმედებაზე, რომელსაც საფუძვლად გარკვეული მოცემულობის გააზრება უდევს.

ლოგიკურად, სამართლებრივი შეფასებაც დასაშვებია ფაქტის მიმართ მოხდეს და არა აზრის შემთხვევაში: კერძოდ, სამართლებრივად ვერ მოხდება განსჯა, თუ რამდენად მართებულია პიროვნების მოსაზრება. ეს იქნებოდა თანამედროვე სამართლებრივი ეპოქისთვის დამახასიათებელი უმთავრესი ძირითადი უფლების დარღვევა. მაგალითად, პირის დასჯა/პასუხისმგებლობის დაკისრება თავისი შეხედულების გამო. იგივე ცილისწამების დავის შემთხვევაშიც, თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ გარკვეული განცხადება აზრის კატეგორიაში ექცევა, რაც არ უნდა მტკივნეული შინაარსის მატარებელი იყოს იგი ადრესატისთვის, უფლების დარღვევად არ იქნება მიჩნეული.

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით შეიძლება დავასკვნათ, რომ აზრი ადამიანის სუბიექტური, ინდივიდუალური ხედვის გამოვლინებაა, რომელსაც არ გააჩნია მართებულობისა თუ სამართლებრივი განსჯის ინდიკატორი. აღნიშნულისგან კი განსხვავდება ფაქტი, რომელიც აუცილებლად რეალურად განხორციელებულ მოვლენას ეხება და რომელიც ერთმნიშვნელოვნად უთითებს ისეთ გარემოებაზე, რომელიც მართლა არსებობდა. ფაქტის მცდარად წარმოჩენა, განსხვავებით, აზრის ნებისმიერი ფორმით გავრცელებისგან, იწვევს პირის პასუხისმგებლობას.

საქართველოს კანონმდებლობით, ცილისწამება არის დაუშვებელი და მის განმახორციელებელს დაეკისრება პასუხისმგებლობა. საქართველოს კანონი „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ ცილისწამებას განმარტავს, როგორც: „არსებითად მცდარი ფაქტის შემცველი და პირისთვის ზიანის მიმყენებელი, მისი სახელის გამტეხი განცხადება“. ეს ნიშნავს, რომ იმისთვის, რათა განცხადება ცილისწამებად დაკვალიფიცირდეს, აუცილებელია არსებობდეს ორი მთავარი გარემოება: ა) არსებითად მცდარი ფაქტი და ბ) ზიანი.

თავის მხრივ, დასახელებული კანონი ცილისწამებას ორ კონტექსტში განიხილავს: 1) კერძო პირის ცილისწამება და 2) საჯარო პირის ცილისწამება. სანამ შესაბამის წინაპირობებს განვიხილავდეთ, მნიშვნელოვანია განვმარტოთ თითოეული მათგანის სტატუსი:

საჯარო პირის განმარტებას კანონში ვხვდებით შემდეგი სახით: „კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლით განსაზღვრული თანამდებობის პირი; პირი, რომლის გადაწყვეტილება ან აზრი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე; პირი, რომლისკენაც მისი გარკვეული ქმედების შედეგად ცალკეულ საკითხებთან დაკავშირებით მიმართულია საზოგადოებრივი ყურადღება“. მაგალითად, პოლიტიკოსი, თანამდებობის პირი (მინისტრი), ფეხბურთელი, მსახიობი და სხვ.

რაც შეეხება კერძო პირს, ამ შემთხვევაში უფრო მარტივი განმარტება გვხვდება: ასეთია ნებისმიერი ის პირი, რომელიც არ წარმოადგენს საჯარო პირს.

ერთმანეთისგან განსხვავდება კერძო და საჯარო პირის ცილისწამებაც.

კერძო პირის ცილისწამების შემთხვევაში, მოსარჩელემ (კერძო პირმა) უნდა დაამტკიცოს სასამართლოში, რომ მის მიმართ გავრცელებული განცხადება არის არსებითად მცდარი ფაქტის შემცველი და რომ ამ განცხადებით მას მიადგა ზიანი. მაგალითად, თუ გავრცელდა ინფორმაცია, რომ პირი არის მკვლელი, სწორედ მან უნდა დაასაბუთოს, რომ მას დანაშაული (მკვლელობა) არ ჩაუდენია. ამასთან, როგორც აღინიშნა, უნდა დაასაბუთოს ზიანის ფაქტიც.

როგორც ვხედავთ, ორი მოცემულობა ერთდროულად უნდა იყოს. კავშირი „და“ სწორედ ამას განსაზღვრავს, რაც ნიშნავს, რომ მხოლოდ არსებითად მცდარი ფაქტის (მკვლელობის) მტკიცებულებით დასაბუთება/არდასაბუთება არაა საკმარისი და ზიანიც უნდა არსებობდეს. თავის მხრივ, ზიანი შეიძლება იყოს როგორც ქონებრივი, ისე − არაქონებრივი. ორივე შემთხვევაში, სათანადო დასაბუთება ჭირდება პირს სასამართლოში.

რაც შეეხება საჯარო პირს, გარდა კერძო პირისადმი წაყენებული წინაპირობებისა (არსებითად მცდარი ფაქტი და ზიანი), მან ასევე უნდა დაასაბუთოს, რომ გამავრცელებლისთვის წინასწარ იყო ფაქტის მცდარობა ცნობილი ან განმცხადებელმა აშკარა და უხეში დაუდევრობა გამოიჩინა. ეს ნიშნავს, რომ საჯარო პირმა დამატებით უნდა დაასაბუთოს, რომ გამავრცელებელმა არ იცოდა და არც შეეძლო სცოდნოდა (ვთქვათ, ვერ გადაამოწმებდა და სხვ.) არსებითად მცდარი ფაქტის თაობაზე.

2004 წლიდან, საქართველოში ცილისწამება აღარ არის დასჯადი, რაც იმას ნიშნავს, რომ ცილისწამებისთვის პირს (მის განმახორციელებელს) არ დაიჭერენ და არ მისცემენ სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში.

მოგაყენეს შეურაცხყოფა? დაგწამეს ცილი? დაარღვიეს თქვენი უფლებები? როგორც არ უნდა გრძნობდეთ თავს, თქვენ სამართლებრივად ვერ მოსთხოვთ მათ ბოდიშის მოხდას!

ხშირად ეშლებათ აღნიშნული დღევანდელ რეალობაში და საჯაროდაც აფიქსირებენ, რომ ვთქვათ, ცილისწამებითვის მიმართავენ სასამართლოს და მოითხოვენ ბოდიშის მოხდას, რაც სცდება სამართლებრივ ფარგლებს… მეტი სიცხადისთვის, ყველას, ვისაც ცილი დასწამეს თუ ვინც შეურაცხყვეს, უფლება აქვს, რომ მიმართოს სასამართლოს, მაგრამ სხვა მოთხოვნებით (ვთქვათ, უარყოფის ან მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით), მაგრამ არა ბოდიშის მოხდის მოთხოვნით…

ის, რომ დღეს ბევრს ეშლება ეს საკითხი, ლოგიკურია. 2004 წლამდე საქართველოში დაშვებული იყო ბოდიშის მოხდის მოთხოვნა სასამართლოს გზით. სასამართლო იცნობს კიდეც ასეთ შემთხვევებს. 2004 წლიდან კი მოქმედებს საქართველოს კანონი „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“, რაც ერთმნიშვნელოვნად გამორიცხავს ბოდიშთან დაკავშირებულ დავას: დაუშვებელია მოპასუხის იძულება, მოიხადოს ბოდიში.

„ბოდიში“, როგორც ინსტიტუტი უფრო მორალურ ფარგლებში ექცევა, ვიდრე სამართლებრივში. თუნდაც რომ დავუშვათ, რომ სასამართლოს გზით დააყენოს პირმა მოთხოვნა, ბუნდოვანია, თუ როგორ მოხდება გადაწყვეტილების აღსრულება.

საინტერესოა, რომ ბევრ ქვეყანაში ბოდიშის მოხდის მოთხოვნა, კანონითა თუ პრეცედენტებით, დასაშვებია. მიუხედავად ამისა, გლობალური მიდგომაა, რომ ბოდიშის მოხდის მოთხოვნა სამართლებრივი სივრციდან გაქრეს.

ზემოთ მოყვანილი მსჯელობა არ ნიშნავს, რომ ბოდიშის მოხდა პირს არ შეუძლია სურვილის შემთხვევაში: თუ ვთქვათ მიიჩნევს, რომ მისი ქმედება არამართებულია, ან ზღვარს გავიდა (შესაბამისი გარემოების გათვალისწინებით), ბოდიშის მოხდაც ნების გამოვლენად მიიჩნევა. მაგალითად, პირისთვის ცნობილია, რომ იგი არ მოექცა მართებულად თანამშრომელს, ან რომ საჯაროდ დაწერა ისეთი რამ, რაც რეალობას არ შეესაბამება და სხვ. ასეთ დროს, თუ იგი ბოდიშს მოიხდის და საჯაროდვე განაცხადებს ამის თაობაზე, ამით მხოლოდ თავის პოზიციას დააფიქსირებს.

საკუთარი ნებით ბოდიშის მოხდა არ ათავისუფლებს პირს პასუხისმგებლობისგან. ვთქვათ, თუ ბოდიში მოიხადა პირმა, ეს არ ნიშნავს, რომ მისი დარღვევა უყურადღებოდ დარჩება. მაგალითად, თუ საჯარო სივრცეში დაწერა ცილისმწამებლური განცხადება, ბოდიშის მოხდის მიუხედავად, სასამართლოს შეუძლია, რომ დააკისროს მას პასუხისმგებლობა. თუმცა, მორალური ფაქტორის გათვალისწინებით, ბოდიშის მოხდის შემდეგ პასუხისმგებლობა მეტად მსუბუქი შეიძლება იყოს, ვიდრე სხვა შემთხვევაში.

შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ რაც არ უნდა მოხდეს, ვინც არ უნდა დაარღვიოს თქვენი უფლება და რამდენადაც მტკივნეული არ უნდა იყოს იგი, თქვენ ვერ მიმართავთ სასამართლოს მოთხოვნით, რომ ამ პიროვნებამ მოიხადოს ბოდიში, არამედ, თქვენ გექნებათ შესაძლებლობა, რომ მოითხოვოთ დარღვეული უფლების აღდგენა, მხოლოდ კანონმდებლობის ჩარჩოებში.

სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის მიხედვით, ცილისწამებისთვის პასუხისმგებლობას არ იწვევს ისეთი განცხადებები, რომელიც პოლიტიკურ სიტყვის თავისუფლებას ეხება. სანამ ჩამონათვალზე გამახვილდება ყურადღება, მნიშვნელოვანია განიმარტოს, რა იგულისხმება ტერმინში „პოლიტიკური სიტყვის თავისუფლება“?

დემოკრატიულ სახელმწიფოში პოლიტიკურ საკითხებზე სიტყვის თავისუფლება მეტად მაღალ ხარისხშია აყვანილი. ეს ნიშნავს, რომ აქ გვხვდება ნაკლები შეზღუდვები, ნაკლები ჩარჩოები და მეტი თავისუფლებაა გარანტირებული, რომ ისაუბრონ პოლიტიკურად აქტიურ თემებზე. აღნიშნული სტანდარტი მოქმედებს მსოფლიოს ყველა დემოკრატიულ სახელმწიფოში და ამ ქმედებით ერთგვარი ბილეთი ეძლევა პოლიტიკოსს, რომ ისაუბრობს დაუბრკოლებლად.

ტერმინი „დაუბრკოლებელი“ არ ნიშნავს, რომ შეუზღუდავად ისაუბროს პოლიტიკოსმა. ზემოთ ნახსენები საკითხი ეხება მხოლოდ ცილისწამებას. ანუ ცილისწამებისთვის არ დაეკისრება პასუხისმგებლობა პოლიტიკოსს, თუ იგი ქვევით ჩამონათვალიდან ერთ-ერთის ფარგლებში მოქმედებს. გარდა ცილისწამებისა, შეიძლება რომ დადგეს ადამიანის პასუხისმგებლობის საკითხი. განვიხილოთ კანონში არსებული ორივე საკითხი: ა) პოლიტიკური დებატები და ბ) პარლამენტის, ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს ან საკრებულოს წევრის მიერ თავისი მოვალეობის შესრულებასთან დაკავშირებით გავრცელებული ინფორმაცია.

პირველ შემთხვევაში პირდაპირ გამომდინარეობს კანონიდან, რომ დებატების დროს არ დგება რაიმე სახის ნეგატიური შედეგი. მაგალითად, პოლიტიკოსებს აქვთ დებატები და ერთ-ერთი მეორეს მიმართ განმარტებას აკეთებს, რომელიც შეიძლება სხვა შემთხვევაში ყოფილიყო მისთვის პასუხისმგებლობის საფუძველი. მიუხედავად ამ მოცემულობისა, დებატებში გავრცელებული პოზიცია დაცულია ამ მხრივ.

ანალოგიური ეხება თანამდებობის პირს, რომელმაც შეიძლება, რომ იმსჯელოს საკითხზე, რაც საზოგადოებრივი მნიშვნელობის მატარებელია. მაგალითად, პარლამენტის წევრი მსჯელობს კანონზე ან კანონის პროექტზე, რაც თავის თავში მოიცავს ცალკეულ ნეგატიურ დამოკიდებულებას ზოგიერთი პირის მიმართ. რადგან საკითხი ეხება კანონს ან კანონის პროექტს და პარლამენტის წევრის საპარლამენტო საქმიანობას, ნეგატიური შედეგი არ დადგება.

თუ პოლიტიკური სიტყვის თავისუფლება იკვეთება, სასამართლო არ გადაზრდის დავას განხილვაში. ეს ნიშნავს, რომ შეწყვეტს საქმეს და წინდაწინვე (ისე, რომ სრულად არ იყოს შესწავლილი საკითხი) დაადგენს, რომ ასეთ საქმეზე დაუშვებელია დავის წარმოება.